عقل و نقل و كتاب و سنّت توافق دارند كه وقتى رييس به جايى رفت، بايد براى خود جانشين تعيين كند؛ لذا رسول اكرم ـ صلّى ‏اللّه ‏عليه ‏وآله‏ وسلّم ـ در جنگ‏ ها جانشين تعيين مى ‏نمود و مى ‏فرمود:
 در اوّل فلانى، اگر «أُصيبَ»؛ (شهيد شد)، بعد فلانى اگر «أُصيبَ»؛ (شهيد شد)، بعد فلانى...( چنان كه رسول اكرم ـ صلّى ‏اللّه ‏عليه‏ وآله ‏وسلّم ـ در جنگ «موته» نخست «زيدبن حارثه» را به عنوان فرمانده نصب نمودند، و فرمودند: «فَإِنْ قُتِلَ»؛ (اگر شهيد شد)، جعفر بن محمّد، «فَإِنْ أُصيبَ.» عبداللّه‏ بن رواحه، «فَإن أُصيبَ»، هر كس كه مسلمانان او را پسنديدند، فرمانده است. (1) با اين حال، آيا مى ‏شود اين سخن را پذيرفت و گفت كه: پيغمبر اكرم ـ صلّى ‏اللّه ‏عليه ‏وآله ‏و سلّم ـ از دنيا رفت و مردم را به خود واگذار كرد؛ زيرا خاطر جمع بود كه هر چه مردم بكنند حقّ و خير خواهد بود؟! بلكه مى ‏توان گفت:

 اهمال در رهبرى اگر در ابقا درست باشد و لزومى نداشته باشد، در احداث آن نيز اهميّت ندارد، و اين سخن درست نيست؛ بلكه در هر وقت بايد در مقام دفاع و مجاهده بود؛ چنان كه رسول اكرم ـ صلّى ‏اللّه ‏عليه‏ وآله ‏و سلّم ـ در ماجراى جيش اُسامه فرمود:
«جَهِّزُوا جَيْشَ أُسامَةَ، لَعَنَ اللّه‏ُ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْ جَيْش أُسامَةَ!» ( 2 ) در لشكر اسامه آماده و حاضر شويد، خداوند لعنت كند كسى را كه از رفتن به لشكر اُسامه عقب بماند!
عقل و نقل، و در نقل هم كتاب و هم سنّت در اين مسأله با هم توافق دارند، و در غير اين مسأله چنين نيست.
 

1. ر.ك: بحارالانوار، ج 21، ص 58؛ اعلام الورى، ص 102؛ شرح نهج البلاغه ابن ابى الحديد، ج 15، ص 61.

2. بحارالانوار، ج 30، ص 432؛ نيز ر.ك: نهج‏الحق، ص 263؛ بحارالانوار، ج 22، ص 455، 468 و 520؛ ج 27، ص 323؛ ج 28، ص 109، 110، 116 و 206 و... نيز ر.ك: شواهد التنزيل، ج 1، ص 338؛ عمربن الخطّاب، ص 36؛ النصّ و الاجتهاد، ص 36؛ المراجعات، ص 369.