اى كاش بيشتر از اين اشتباه نمى كرديم، و چاه محض را، راه محض نمى ديديم و نمى رفتيم! حيوانات راه خود را مى دانند، از همان راه كه آمده اند بدون توقف و اشاره و پيش و پس و بدون انحراف، راه خود را طى مى كنند و به مقصد مى رسند، امّا انسان كه اشرف مخلوقات است، «بَلْ هُمْ أَضَلُّ»(1)؛ (بلكه آنان گمراه ترند.) براى او بدترين فحش ها (خ ـ ر) است، با اين كه افراد اين حيوان در كنار هم راحت زندگى مى كنند، امّا افراد بشر، حاضر نيستند طورى زندگى كنند كه مزاحمتى با هم نداشته باشند! اگر دين، خدا و شرع نباشد، عقل كه هست، آيا درست است كه سر سفره ى نعمت هاى الهى بنشينيم و بدتر از چهار پايان به هم رحم نداشته باشيم و بگوييم:

«أَلْحُكْمُ لِمَنْ غَلَبَ؟!»
حكومت از آن كسى است كه غلبه كند!
و با اين حال خود را اشرف مخلوقات بدانيم، يعنى اشرف و برتر از همه ى انسان ها كسى است كه تير و تفنگ بيشتر، و چنگ و دندان تيزتر و قوى تر داشته باشد، و كسى كه ديگران را مى كشد و نابود مى كند و ابزار و وسايل كشتار جمعى بيشتر و قوى تر در اختيار دارد، در دنيا آقاتر از همه است!

1. سوره ى اعراف، آيه ى 179؛ سوره ى فرقان، آيه ى 44.